W najnowszym „ETNOnotatniku” dr Janusz Radwański wyjaśnia, skąd wzięła się popularność tej rośliny w pieśniach, wierzeniach i tradycjach dawnej wsi.
Leszczyna w pieśniach Lasowiaków i Rzeszowiaków
Jak zauważają etnografowie, trudno znaleźć ludowego śpiewaka lub zespół z regionu Lasowiaków czy Rzeszowiaków, który nie miałby w repertuarze utworu z leszczyną w tekście.
W pieśniach pojawia się ona bardzo często – w tytułach, refrenach lub zwrotkach. Występuje m.in. w popularnych przyśpiewkach i polkach, takich jak:
- „Pada deszczyk po gęstej leszczynie”,
- „W lesie pod jaworem, pod gęstą leszczyną”,
- czy znanej pieśni „Szumiała leszczyna, jak się rozwijała”.
Motyw leszczyny pojawia się także w poezji ludowej. Jak pisała poetka Maria Kozłowa:
„Na leszczynie słowik śpiewa / Kasia łzami się zalewa”.
Symbol dziewczyny i miłości
Według etnografów nie jest przypadkiem, że w pieśniach, w których pojawia się leszczyna, często pojawia się także motyw dziewczyny.
Jak wskazuje badaczka folkloru Olga Kielak w „Słowniku stereotypów i symboli ludowych”, leszczyna w pieśniach weselnych, zalotnych i miłosnych symbolizuje dziewczynę.
Symbolika ta była bardzo rozbudowana. W ludowej poezji:
- deszcz spadający na leszczynę miał oznaczać stosunek seksualny,
- orzechy na gałęziach symbolizowały dziewczęcą cnotę,
- brak orzechów – utratę niewinności.
Badacze przypuszczają, że znaczenie to mogło być związane zarówno z kształtem orzechów laskowych, jak i z faktem, że leszczyna jest jedną z pierwszych roślin budzących się do życia po zimie. W folklorze stała się więc symbolem płodności i kobiecości.
Drzewo chroniące przed piorunami
Leszczyna była ważna nie tylko w pieśniach. Na dawnej wsi przypisywano jej także szczególne właściwości ochronne.
Wierzono, że piorun nie uderza w leszczynę, dlatego drzewo to często sadzono w pobliżu domów. Miało ono chronić gospodarstwo podczas burz.
Gałązki leszczyny trafiały także do bukietów święconych w święto Matki Boskiej Zielnej. Wierzono bowiem, że roślina ta jest szczególnie związana z Maryją.
Według ludowych opowieści, podczas ucieczki Świętej Rodziny do Egiptu leszczyna miała udzielić schronienia Maryi i Dzieciątku. Od tej pory uznawano ją za drzewo obdarzone wyjątkową mocą.
Leszczyna w medycynie ludowej
Roślina miała również zastosowanie w dawnej medycynie ludowej. Z jej liści i gałązek przygotowywano różne napary i wywary.
Przykładowo:
- napar z suszonych gałązek dodawano do kąpieli dzieci chorych na ospę wietrzną,
- kąpiel z zielonych liści miała pomagać dzieciom bez apetytu,
- według niektórych przekazów wywar z liści pomagał także na bóle.
Z kolei listki leszczyny zebrane w maju i zasypane cukrem – gdy puściły sok – stosowano jako środek wspomagający leczenie krzywicy.
Wiosna ukryta w leszczynie
Jak przypomina kolbuszowski skansen, leszczyna jest jedną z pierwszych roślin, które zaczynają kwitnąć po zimie. Jej kwiaty przyciągają pszczoły, a pyłek często daje o sobie znać alergikom.
Dlatego dla wielu mieszkańców wsi kwitnąca leszczyna była jednym z pierwszych znaków nadchodzącej wiosny – zarówno w przyrodzie, jak i w kulturze ludowej.
Komentarze (0)