Historia ukryta pod ziemią
Jak możemy przeczytać w Gminnym Programie Opieki nad Zabytkami Miasta i Gminy Kolbuszowa, wszystkie zabytki archeologiczne - bez względu na stan zachowania - podlegają ochronie i opiece. Oznacza to, że przy inwestycjach wymagających robót ziemnych, prowadzonych na obszarach stanowisk archeologicznych lub w strefach ich ochrony, konieczne może być przeprowadzenie ratowniczych badań archeologicznych.
Na terenie miasta i gminy Kolbuszowa w ewidencji konserwatorskiej znajduje się łącznie 135 stanowisk archeologicznych. Jedno z nich wpisane jest do rejestru zabytków. Chodzi o stanowisko Werynia st. 3.
Najwięcej stanowisk zlokalizowano w Weryni - 25, Kolbuszowej Górnej - 16, Widełce - 16 oraz Zarębkach - również 16. Część znalezisk znana jest tylko z literatury lub archiwów placówek archeologicznych, a niektóre nie mają dziś dokładnie ustalonej lokalizacji. Historia bywa więc tutaj dosłownie pod stopami, tylko nie zawsze wiadomo, pod którym dokładnie kawałkiem pola.
Od epoki kamienia po średniowiecze
Program wskazuje, że część stanowisk na terenie gminy łączona jest z bardzo dawnymi okresami dziejów. W Kolbuszowej Górnej znajduje się stanowisko z okresu paleolitu schyłkowego, związane z kulturą świderską.
Wiele miejsc określono szerzej jako pochodzące z epoki kamienia, czyli mogące wiązać się z paleolitem, mezolitem lub neolitem. Takie stanowiska występują m.in. w Kupnie, Porębach Kupieńskich i Widełce.
Z obszaru gminy znane są także stanowiska neolityczne, m.in. w Kolbuszowej Górnej, Porębach Kupieńskich i Weryni. To ważny okres, bo właśnie wtedy ludność zaczęła uprawiać rolę, hodować zwierzęta i wykonywać naczynia z gliny.
Cmentarzysko, kultura łużycka i ślady hut szkła
Na terenie gminy odnotowano także stanowiska z epoki brązu. Szczególnie interesujące jest stanowisko nr 1 w Kolbuszowej Górnej, określone jako cmentarzysko ciałopalne kultury łużyckiej. W 1930 roku natrafiono tam na popielnicę z przepalonymi kośćmi. Niestety dokładna lokalizacja znaleziska nie jest znana.
Kolejna fala osadnictwa widoczna jest w okresie rzymskim. Z tym czasem wiązane są m.in. stanowiska w Świerczowie i Kupnie, związane z kulturą przeworską.
Z okresu średniowiecza znane są m.in. stanowiska w Widełce, Kolbuszowej Dolnej i Weryni. Znaczny przyrost stanowisk widoczny jest natomiast w okresie nowożytnym. Jednym z ważniejszych jest stanowisko nr 10 w Kolbuszowej - pozostałości po dawnym zespole dworsko-parkowym, gdzie prowadzono badania archeologiczne w formie sondaży.
Ciekawe są również stanowiska określane jako huty szkła, m.in. w Hucie Przedborskiej i Przedborzu. Odkryto tam fragmenty pieców hutniczych oraz odpady produkcyjne.
Co znajduje się w rejestrze zabytków?
Jak wskazuje program, na obszarze miasta i gminy Kolbuszowa funkcjonują dwie podstawowe formy ochrony zabytków: wpis do rejestru zabytków oraz ustalenia ochrony w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego.
W Kolbuszowej do rejestru zabytków wpisany jest zespół kościoła parafialnego pw. Wszystkich Świętych. Obejmuje on kościół, dzwonnicę oraz mur ogrodzeniowy od strony południowo-wschodniej.
W rejestrze znajdują się również 21 nagrobków i kaplica grobowa Tyszkiewiczów na cmentarzu parafialnym, oficyna pałacowa, budynek Kasy Zaliczkowej oraz studnia miejska z placem rynkowym.
To właśnie te miejsca są najbardziej czytelnymi śladami dawnej Kolbuszowej. Niektóre mijamy na co dzień, czasem nawet nie zastanawiając się, że są częścią oficjalnie chronionego dziedzictwa.
Zabytki w Przedborzu i Weryni
Poza samą Kolbuszową ważne zabytki znajdują się również w okolicznych miejscowościach.
W Przedborzu do rejestru wpisany jest kościół parafialny pw. św. Józefa Rzemieślnika.
Szczególnie bogaty jest zespół pałacowy i folwarczny w Weryni. Obejmuje on pałac, spichlerz, wozownię, stajnię, stodołę, dom administratora, kaplicę oraz park. W dokumentach wymieniany jest także czworak, który już nie istnieje.
Werynia jest więc jednym z najważniejszych punktów na zabytkowej mapie gminy. Łączy historię ziemiańską, architekturę folwarczną i krajobraz parkowy.
Zabytki ruchome, czyli skarby we wnętrzach
Ochroną objęte są nie tylko budynki i stanowiska archeologiczne, ale także zabytki ruchome. Program przypomina, że są to rzeczy związane z działalnością człowieka, będące świadectwem minionej epoki lub wydarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym.
Na terenie miasta i gminy Kolbuszowa do rejestru zabytków wpisane jest m.in. wyposażenie kościoła parafialnego pw. Wszystkich Świętych. Wśród najcenniejszych elementów znajdują się barokowe ołtarze boczne z XVIII wieku, ławki, konfesjonały, rzeźby św. Piotra i św. Pawła, krucyfiks, stacje drogi krzyżowej, żyrandole, monstrancje oraz kielichy.
W rejestrze znajduje się także wyposażenie kaplicy cmentarnej pw. Wszystkich Świętych w Kolbuszowej, m.in. obraz Najświętszej Maryi Panny, rzeźby św. Stanisława, św. Floriana, aniołów, św. Dominika i św. Jacka, krucyfiksy, kielich, lichtarz oraz kadzielnica.
Osobno wymieniony jest zespół witraży kościoła parafialnego pw. Wszystkich Świętych oraz gotycka rzeźba św. Anny Samotrzeciej z dawnej kapliczki przydrożnej w Kolbuszowej.
Zabytki to nie tylko wielkie pałace
Gminny program pokazuje, że dziedzictwo Kolbuszowej i okolic to nie tylko najbardziej rozpoznawalne obiekty. To również archeologiczne ślady pradziejów, dawne cmentarzyska, pozostałości po zespołach dworskich, huty szkła, wyposażenie kościołów, nagrobki i kaplice.
Część tej historii widać od razu - na rynku, przy kościele, na cmentarzu czy w Weryni. Inna część pozostaje ukryta pod ziemią i wymaga badań, ostrożności oraz ochrony.
Dlatego zabytki nie są wyłącznie „ładnymi starymi budynkami”. W przypadku Kolbuszowej i okolic są raczej wielowarstwową opowieścią o ludziach, którzy żyli tu przez tysiące lat - od pradziejowych osadników, przez dawnych rzemieślników, po mieszkańców miasta, które rosło na skraju Puszczy Sandomierskiej.
Komentarze (0)